ไขข้อสงสัย “อาหารเจ” “มังสวิรัติ” และ “วีแกน” ไม่ใช่คำเดียวกัน แม้ทั้งสามแบบเน้นอาหารจากพืช แต่ต่างกันทั้งเรื่องไข่และนม ผักกลิ่นฉุน และเป้าหมายของการปฏิบัติ
เทศกาลกินเจประจำปี 2569 เริ่มตั้งแต่วันที่ 10-18 ตุลาคม 2569 รวม 9 วัน ส่วนผู้ที่ต้องการเตรียมร่างกายล่วงหน้าสามารถเริ่มล้างท้องในวันที่ 9 ตุลาคม ก่อนกลับมารับประทานอาหารตามปกติในวันที่ 19 ตุลาคม
เมื่อร้านอาหารและห้างสรรพสินค้าเริ่มนำเมนูจากพืชออกมาวางจำหน่าย หลายคนอาจสงสัยว่า อาหารมังสวิรัติหรืออาหารวีแกนกินแทนอาหารเจได้หรือไม่ เพราะต่างก็เน้นพืชเป็นหลักเหมือนกัน แต่คำตอบคือกินแทนกันไม่ได้ทุกเมนู เพราะทั้งสามรูปแบบมีที่มาและข้อปฏิบัติต่างกัน โดยเฉพาะเรื่องไข่ นม และผักกลิ่นฉุน
ทั้งสามแบบเหมือนกันตรงไหน
สิ่งที่อาหารเจและอาหารวีแกนมีเหมือนกัน คือ งดรับประทานวัตถุดิบจากสัตว์ ได้แก่
- เนื้อหมู เนื้อวัว เนื้อไก่ และเนื้อสัตว์ทุกชนิด
- ปลา กุ้ง ปู หอย และอาหารทะเล
- ไข่
- นม เนย ชีส และผลิตภัณฑ์จากนม
- ไขมันสัตว์ น้ำซุปกระดูก และเครื่องปรุงที่มีส่วนผสมจากสัตว์
- เจลาตินและคอลลาเจนที่ผลิตจากสัตว์
อาหารหลักจึงมาจากพืช เช่น ข้าว ธัญพืช ผัก ผลไม้ ถั่ว เต้าหู้ เห็ด สาหร่าย และผลิตภัณฑ์โปรตีนจากพืช
อย่างไรก็ตาม ความเหมือนดังกล่าวครอบคลุมเพียงเรื่องวัตถุดิบส่วนใหญ่ ไม่ได้หมายความว่าอาหารที่ติดคำว่า “วีแกน” จะผ่านหลักการกินเจโดยอัตโนมัติ
กินเจ VS มังสวิรัติ VS วีแกน ต่างกันอย่างไร
กินเจ
การกินเจ ไม่เพียงงดเว้นเนื้อสัตว์ แต่ยังงดทุกผลิตภัณฑ์ที่มาจากสัตว์ เช่น ไข่ น้ำมันหมู เนย นมจากสัตว์ (นมวัว นมแพะ ฯลฯ) ขณะเดียวกัน กฎของการกินเจยังห้ามกินผักที่มีกลิ่นฉุน เช่น กระเทียม (หัวกระเทียม ต้นกระเทียม) หัวหอม ต้นหอม ใบหอม หอมแดง หอมขาว หอมหัวใหญ่ กุยช่าย ใบยาสูบ บุหรี่ ยาเส้น เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ รวมถึงห้ามกินอาหารรสจัด ไม่ว่าจะเป็น เผ็ด เค็ม หรือหวานจัด นอกจากนี้ผู้ที่กินเจยังมีข้อห้ามปฏิบัติทางกายอีกด้วย ได้แก่ ห้ามพูดคำหยาบ คิดร้าย จิตใจขุ่นมัว และถือศีล 8
มังสวิรัติ
ส่วนการกินมังสวิรัตินั้น นอกจากงดเว้นเนื้อสัตว์แล้ว ยังสามารถแบ่งประเภทการกินมังสวิรัติออกไปได้อีกหลายระดับ เช่น
- กลุ่มที่ 1 มังสวิรัตินมและไข่ (Lacto-ovo vegetarian) เป็นกลุ่มที่ใหญ่ที่สุด คือ สามารถทานทั้งนมและไข่ได้ แต่งดเนื้อสัตว์ทุกประเภท
- กลุ่มที่ 2 มังสวิรัตินม (Lacto vegetarian) กลุ่มนี้สามารถทานผลิตภัณฑ์ที่ทำจากนมได้ เช่น นม ชีส โยเกิร์ต เนย แต่งดเนื้อสัตว์และผลิตภัณฑ์จากไข่ทุกประเภท
- กลุ่มที่ 3 มังสวิรัติไข่ (Ovo vegetarian) กลุ่มนี้สามารถทานไข่ได้ แต่งดเนื้อสัตว์และผลิตภัณฑ์จากนมทุกประเภท
- กลุ่มที่ 4 มังสวิรัติปลา (Pescatarian) กลุ่มนี้สามารถทานปลาและหอยได้ ในบางรายอาจทานนมหรือไข่เสริมด้วยก็ได้ แต่ไม่ทานเนื้อสัตว์อื่นๆ เช่น เนื้อหมู เนื้อไก่ เนื้อวัว
- กลุ่มที่ 5 กึ่งมังสวิรัติ (Pollotarian) กลุ่มนี้สามารถทานปลา ไก่ ไข่ และผลิตภัณฑ์จากนมทุกประเภท แต่งดเนื้อสัตว์ใหญ่หรือเนื้อแดง เช่น เนื้อหมู เนื้อวัว
- กลุ่มที่ 6 มังสวิรัติแบบยืดหยุ่น (Flexitarian) กลุ่มนี้เป็นคนที่ทานมังสวิรัติอาทิตย์ละ 2-3 ครั้ง เหมาะสำหรับผู้ที่อยากเริ่มทาน แต่ไม่สามารถเลิกทานอาหารแบบปกติได้ และไม่อยากเครียดในการกินมังสวิรัติ หากจะพูดให้เห็นภาพชัดเจน คือ กลุ่มนี้ยังทานเนื้อสัตว์เล็กอยู่ เพียงแค่ทานในปริมาณที่น้อยลง ร่วมกับการลดปริมาณน้ำตาลในมื้ออาหาร และจำกัดของหวาน เน้นทานอาหารจากพืชเช่นเดียวกับมังสวิรัติกลุ่มอื่นๆ หากร่างกายเริ่มชินและต้องการขยับเลเวลไปทานมังสวิรัติที่เคร่งขึ้นแบบกลุ่มอื่นก็สามารถทำได้
วีแกน
เป็นอีกหนึ่งระดับของการกินมังสวิรัติ แต่กลุ่มนี้จะมีความเคร่งครัดกว่า นั่นคือไม่บริโภคอาหารที่มาจากผลิตภัณฑ์ของสัตว์เลยแม้กระทั่งน้ำผึ้ง กินแต่พวกธัญพืช ถั่ว เมล็ดพืชต่างๆ ผลไม้ ผัก และพืชตระกูลถั่วเท่านั้น ซึ่งนอกจากงดการกินอาหารที่มาจากสัตว์ทั้งหมดนี้แล้ว ชาววีแกน ยังงดการเบียดเบียนสัตว์ทุกชนิดทั้งทางตรงและทางอ้อมด้วย ไม่ว่าจะเป็นเครื่องแต่งกายที่ทำมาจากหนังสัตว์ ขนสัตว์ หรือแม้กระทั่งผลิตภัณฑ์เสริมความงามที่ทดลองกับสัตว์ก็ตาม
จะเห็นว่า มังสวิรัติบริสุทธิ์กับวีแกนแทบเป็นแนวทางเดียวกัน ต่างกันที่คำเรียกและบริบททางวัฒนธรรมเป็นหลัก ส่วนมังสวิรัติสายอื่นยังกินไข่ นม หรือแม้แต่ปลาได้ จึงไม่เข้าหลักอาหารเจอย่างชัดเจน
สรุปง่าย ๆ คือ ถ้าจะกินเจ การสั่งอาหารมังสวิรัติมาแทนต้องถามให้ชัดว่ามีไข่ นม หรือผักกลิ่นฉุนหรือไม่ เพราะร้านมังสวิรัติจำนวนมากใส่กระเทียมและหัวหอมตามปกติ
ทำไมอาหารวีแกนบางเมนูจึงไม่ใช่อาหารเจ
อาหารวีแกนอนุญาตให้ใช้กระเทียม หัวหอม ต้นหอม และกุยช่ายได้ตามปกติ แต่อาหารเจจะงดพืชผักกลิ่นฉุน เนื่องจากความเชื่อว่าพืชเหล่านี้มีกลิ่นและรสแรง อาจกระตุ้นอารมณ์และรบกวนการสำรวมจิตใจ
ผักกลิ่นฉุนที่ผู้กินเจโดยทั่วไปหลีกเลี่ยง ได้แก่
- กระเทียม
- หัวหอมและหอมแดง
- หลักเกียว หรือกระเทียมโทนจีน
- กุยช่าย
- ใบยาสูบ
ดังนั้น เบอร์เกอร์วีแกน พาสตาวีแกน หรือแกงวีแกนที่ใส่กระเทียมและหัวหอม แม้ไม่มีส่วนประกอบจากสัตว์ก็ยังไม่ใช่อาหารเจ หากต้องการรับประทานในช่วงเทศกาลควรตรวจสอบฉลากหรือสอบถามร้านก่อนสั่ง
กินเจไม่ได้มีเพียงการเปลี่ยนอาหาร
คำว่า “เจ” มีความหมายมากกว่าการงดเนื้อสัตว์ เพราะเทศกาลถือศีลกินผักเกี่ยวข้องกับการลดการเบียดเบียน สำรวมกาย วาจา และใจ งดดื่มสุรา รวมถึงหลีกเลี่ยงพฤติกรรมที่ทำร้ายตนเองและผู้อื่น
ผู้ที่ปฏิบัติอย่างเคร่งครัดอาจเลือกรับประทานอาหารจากครัวเจโดยเฉพาะ ใช้ภาชนะที่ไม่ปะปนกับเนื้อสัตว์ และแต่งกายด้วยชุดสีขาวเมื่อเข้าร่วมพิธีที่ศาลเจ้า ส่วนผู้ที่เพิ่งเริ่มต้นสามารถเลือกปฏิบัติตามความพร้อม โดยไม่จำเป็นต้องกดดันตัวเองจนกระทบสุขภาพ
วีแกนมีจุดตั้งต้นต่างออกไป โดยเน้นลดการใช้ประโยชน์และการเบียดเบียนสัตว์ให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้ ผู้ปฏิบัติบางรายจึงไม่ได้จำกัดเฉพาะอาหาร แต่อาจหลีกเลี่ยงเสื้อผ้าจากหนังและขนสัตว์ ตลอดจนเครื่องสำอางหรือผลิตภัณฑ์ที่ทดลองกับสัตว์ด้วย
เทศกาลกินเจ 2569 เริ่มวันไหน
เทศกาลกินเจตรงกับวันขึ้น 1 ค่ำ ถึงขึ้น 9 ค่ำ เดือน 9 ตามปฏิทินจีน โดยกำหนดการในปี 2569 มีดังนี้
- 9 ตุลาคม 2569 วันล้างท้อง เตรียมร่างกายก่อนเริ่มกินเจ
- 10 ตุลาคม 2569 กินเจวันแรก
- 11-17 ตุลาคม 2569 วันที่ 2-8 ของเทศกาล
- 18 ตุลาคม 2569 วันสุดท้าย ครบ 9 วัน
- 19 ตุลาคม 2569 วันออกเจ สามารถกลับมารับประทานอาหารตามปกติ
- บางศาลเจ้าอาจกำหนดเวลาเริ่มและสิ้นสุดพิธีแตกต่างกัน ผู้เข้าร่วมควรตรวจสอบกำหนดการของแต่ละสถานที่อีกครั้ง
กินเจอย่างไรให้ได้สารอาหารครบ
อาหารเจไม่ได้ดีต่อสุขภาพทุกเมนูโดยอัตโนมัติ เพราะอาหารประเภทแป้งทอด ของหวาน และเนื้อสัตว์จำแลงอาจมีน้ำมัน น้ำตาล หรือโซเดียมสูง หากรับประทานต่อเนื่องทุกมื้ออาจทำให้น้ำหนักเพิ่มและกระทบผู้ที่มีโรคประจำตัว
กรมอนามัย แนะนำให้เลือกโปรตีนจากพืชอย่างหลากหลาย เช่น ถั่วเมล็ดแห้ง เต้าหู้ นมถั่วเหลืองไม่หวาน และธัญพืช ควบคู่กับผักและผลไม้ พร้อมลดอาหารรสหวาน มัน และเค็ม ส่วนผลิตภัณฑ์เลียนแบบเนื้อสัตว์ควรอ่านฉลากก่อนซื้อ เพราะหลายชนิดเป็นอาหารแปรรูปที่เติมโซเดียม ไขมัน และสารปรุงแต่งค่อนข้างมาก
หลักง่าย ๆ สำหรับจัดมื้ออาหารเจ ได้แก่
- เลือกข้าวกล้องหรือธัญพืชไม่ขัดสีแทนแป้งขัดขาว
- เติมโปรตีนจากเต้าหู้ ถั่ว และเมล็ดพืชทุกมื้อ
- เลือกอาหารต้ม นึ่ง ตุ๋น หรือยำ แทนของทอด
- รับประทานผักหลายสีและผลไม้รสไม่หวานจัด
- ลดอาหารเลียนแบบเนื้อสัตว์และบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป
- อ่านฉลากเครื่องปรุงเพื่อดูส่วนประกอบจากสัตว์และปริมาณโซเดียม
- ผู้ที่กินอาหารจากพืชระยะยาวควรให้ความสำคัญกับวิตามินบี 12 ธาตุเหล็ก แคลเซียม ไอโอดีน และวิตามินดี
สรุปแบบสั้นที่สุดคือ อาหารเจเป็นอาหารจากพืชที่เพิ่มข้อห้ามเรื่องผักกลิ่นฉุนและเชื่อมโยงกับการถือศีล มังสวิรัติเป็นร่มใหญ่ที่มีหลายสาย บางสายยังกินไข่ นม หรือปลาได้ ส่วนวีแกนคือแนวทางหลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์จากสัตว์ที่อาจครอบคลุมไปถึงเสื้อผ้าและของใช้ ทั้งสามแบบจึงทับซ้อนกันมาก แต่ใช้แทนกันไม่ได้ทุกกรณี
ที่มา:thethaiger.com